Poszukiwanie nowych wartości w sztuce tanecznej zapoczątkował Francois
Delasarte urodzony w 1811 r. we Francji. Pedagog, śpiewak, aktor, opracował własny system kontroli ruchów. Poczynione przez niego obserwacje w szpitalach, kostnicach, domach dla umysłowo chorych przyczyniły się pośrednio do formowania się nowego kierunku tańca, odmiennego od tańca klasycznego. Wnioski Delasarte dotyczące zagadnień ruchu, a mówiące o tym, iż przeżyciu wewnętrznemu odpowiada ruch, a przynajmniej chęć ruchu, oraz że natężenie uczucia steruje natężeniem ruchu, leżą u źródeł tańca modern.

Delasarte podzielił ruchu ludzkie na trzy rodzaje:

• odśrodkowe

• dośrodkowe

• wykonywane na wprost.

Ciało ludzkie podzielił na trzy strefy „wyraziste”:

• intelektualną (głowa)

• emocjonalną (tułów)

• aktywną fizycznie (kończyny).

  
  

Badał także korelacje zachodzące w czasie i przestrzeni w obrębie każdej strefy między ruchami człowieka a jego myślą, uczuciem i wolą.

Zdobytą wiedzą Delasarte przekazał tylko ustnie.

System opisali jego uczniowie.

Metodyka tańca modern opiera się na kilku zasadach
ustalonych przez Delasarte.

1. Całe ciało bierze udział w tworzeniu wyrazu.

   
   

2. W tułowiu mieści się centrum siły napędowej ruchu.

   
   

3. Ekspresję osiąga się przez kontrolowane naprężenie i rozluźnienie mięśni.

   
   

4. Ekspresja ciała jest ściśle związana z poczuciem samorealizacji.

   
   

5. Wszystkie uczucia maja własny odrębny wyraz cielesny.

   
   

6. Ruch wzmacnia uczucie, uczucie wzmacnia ruch.

   
   

Na tych podstawach został wypracowany kod tańca współczesnego aktualny do dziś. Amerykański aktor Mac Kay, pracujący u Delasarte, przeniósł tę teorię i metodykę na teren Stanów Zjednoczonych.

Pierwsza z nich pragnęła wyzwolić ciało tancerki ze sztucznych reguł. Taniec swój nazwała „wolnym tańcem”. Sięgał on do wrodzonej potrzeby swobodnego wyrażania swoich uczuć naturalnymi ruchami. Część elementów zaczerpnęła ze sztuki greckiej studiując utrwalone na wazach i płaskorzeźbach pozy taneczne. Starała się je odtwarzać własnymi ruchami (np.: bieg na zgiętych nogach z odwróconą głową do tyłu, szerokie ruchy rąk, miękkie przegięcie tułowia). Pierwsza zaczęła posługiwać się muzyką niepisaną specjalnie dla tańca. Nie ujęła jednak swej reformy w określony system, ani nie opracowała zasad nowej techniki tańca.

Ruth Saint-Denis pragnęła przekazywać ruchami ciała myśli i wartości duchowe. Do rytmu, dynamiki i rysunku Delasarte dodała składnik psychologiczny – motywacją ruchu, czyli jego uzasadnienie i przyczynę. Według niej taniec powinien nie tylko odzwierciedlać różne przejawy współczesnego życia, lecz stać się jego cząstką poprzez swe działa. Tematyka jej tańców obracała się wokół ważnych aktualnych problemów.

Ruth Saint-Denis i Ted Shown w 1915 r. założyli w Los Angeles szkołę (Denishown School). Z niej wywodzą się najwybitniejsi amerykańscy choreografowie, przedstawiciele jednej z koncepcji tańca współczesnego modern
dance: Martha Graham, Doris Humphrey i Charles Weidman.

Doświadczenia Humphrey w dziedzinie ruchu i dynamiki ludzkiego ciała koncentrują się na zagadnieniu upadku (zejścia do ziemi – fall) i powstania (powrót do pierwotniej pozycji – recovery). Ruch zawarty jest pomiędzy nieruchomą pozycją pionową a ciałem leżącym na ziemi i nadając tańcowi charakter dramatyczny. Wyodrębniła następujące właściwości ruchu:

• rytm (powtarzające się wielokrotnie upadki i powstania)

• dynamika (zmieniające się natężenie ruchu)

• rysunek w przestrzeni

Charles Weidman założył wspólnie z Doris Humphrey szkołę i zespół taneczny
przyczyniając się do poszerzenia przekazu tańca Doris, jakim było  ukazanie problemów człowieka zmagającego się z konfliktami  współczesnego społeczeństwa. Jednak największa rolę o światowym zasięgu w rozwoju tańca modern odegrała Martha Graham. Skupiła się na poszukiwaniu własnego języka tanecznego. Będąc córką lekarza neurologa korzystała z jego biblioteki fachowej i dzięki temu posiadała spory zasób wiadomości z zakresu fizjologii dotyczących pracy mięśni oraz współdziałania układu nerwowego z układem ruchowym człowieka. Zaczęła pod tym kątem badać i analizować własne ruchy posługując się obserwacją w lustrze.

W latach 1928-1938 powstał opracowany przez nią system techniki tańca modern. Z niego wyłoniły się później różne warianty i odmiany zachowując jednak podstawowe założenia Marthy Graham.

Punktem wyjścia techniki Marthy Graham jest poznanie przez tancerza  możliwości ruchowych własnego ciała i wynikająca stąd pełna świadomość i kontrola pracy mięśni i stawów w czasie każdego ruchu, przy czy praca ta musi odbywać się w granicach naturalnego ich funkcjonowania. Technika służy wyrobieniu wszystkich grup mięśniowych.

Według Graham treść tańca miała być przekazywana poprzez wzajemne stosunki postaci i wyrażanie ruchem napięć emocjonalnych. Tematy swych kompozycji tanecznych czerpała z różnych źródeł: z psychologii, historii Ameryki, z mitologii, z tragedii greckiej i z życia współczesnego.

Za podstawę tańca Martha Graham przyjęła effort (wysiłek) i ciągłe współdziałanie dwóch przeciwstawnych czynników: kurczenie (contraction) i wydłużanie (release). Ważne są w tej technice następujące zasady:

• ciągłość ruchu

• zasada upadku (fall) i odzyskania równowagi (recovery)

• zasada wznoszenia i opadania

• zasada narastania i zmniejszania dynamiki

Tancerz modern porusza się w pozycji leżącej, klęczącej, siedzącej i stojącej. Jego ruchy cechuje plastyka, ciągłość i dynamika. Bazuje na ruchach naturalnych i naturalnych możliwościach ciała, stara się przekazywać myśli i uczucia bez zbędnej ornamentyki.

Z czasem do techniki Marthy Graham przeniknęło kilka elementów z tańca klasycznego, np.: pozycje stóp plie, releve.

Zaletą techniki modern Marthy Graham jest otwartość, a więc możliwość  przetwarzania każdego elementu ruchowego według potrzeb artystycznych twórcy i możliwości psychofizycznych wykonawcy. Technika ta rozwija umiejętności koordynacji, bazuje na wewnętrznym rytmie niezależnie od akompaniamentu muzycznego. Ruch jest środkiem wyrazu, a nie celem samym w sobie. Taniec ten odwołuje się do osobistych zdarzeń i przeżyć człowieka.

Ostatnim przedstawicielem czystego stylu modern dance w Stanach Zjednoczonych był uczeń Doris Humphrey Jose Limon (1908-1972). Głównym przedmiotem jego zainteresowań jako twórcy stał się los człowieka w różnych sytuacjach i różnych mementach życia.

W Europie duży wkład w rozwój tańca współczesnego miał Rudolf Laban – twórca graficznego zapisu tańca. Laban opracował teorię ruchu wyodrębniając trzy jego składniki:

• Energia – siła produkowana przez mięśnie.

• Czas – rytm, tempo.

• Przestrzeń bezpośrednio otaczająca tancerza.

Laban ustalił przy tym, że każdy z tych składników przejawia się w dwojaki sposób: przy odpowiednim użyciu siły ruch może być mocny lub słaby, może być szybki lub wolny, a w przestrzeni przebiegać po linii prostej lub krzywej. Zestawienie tych kategorii powoduje, że ruch może stać się formą wyrazu artystycznego i środkiem wypowiedzi stanów uczuciowych.

Najsłynniejszymi uczniami Laban byli Mary Wigman – twórczyni kierunku zwanego wyrazisty i Kurt Joss, który w 1927 r. stworzył formę – teatr tańca.

Mary Weigman oparła się na spontanicznym i intuicyjnym wyrażaniu ruchem własnych doznań i uczuć. Opracowała własny system techniki tańca oparty głównie na umiejętnym stosowaniu naprężenia i rozluźnienia mięśni, na wyrobieniu giętkości kręgosłupa i rąk.

Kurt Joss w choreografii ograniczał się do wyboru ruchów prostych, lecz najbardziej charakterystycznych dla przedstawianych na scenie sytuacji. Prowadziło to do znacznej oszczędności srodków wyrazu, zredukowania do minimum dekoracji, do upraszczania kostiumów. Głównym środkiem wyrazu był taniec. Dzięki Jossowi teatr tańca powiązany został z życiem współczesnym.

Drugą ważną zasługą Jossa było opracowanie i usystematyzowanie zasad nowej  techniki tanecznej, która jest środkiem ekspresji, a nie celem samym w sobie. Głównym jej założeniem było kontrolowanie naprężenia i rozluźnienia mięśni oraz wyprowadzenie ruchu z centrum tułowia (znajdującego się w okolicy przepony) na zewnątrz. Z techniki tańca klasycznego zapożyczył rozwarcie stóp, czystość linii w pozach, proste formy obrotów i skoków. Wprowadził tez improwizację polegającą na samodzielnym, nieskrępowanym ustalonymi schematami, posługiwaniu się wyćwiczonym ciałem oraz na tworzeniu nowych kombinacji tanecznych. Pracował też z tancerzami nad kompozycją, pozwalając na układanie całych tańców zrodzonych w czasie improwizacji.

Podsumowując więc, główne zasady modern dance to:

• Całe ciało bierze udział w tworzeniu wyrazu

• W tułowiu mieści się centrum siły napędowej ruchu.

• Ekspresję osiąga się przez kontrolowane naprężanie i rozluźnianie mięśni.

• Ekspresja ciała jest ściśle związana z poczuciem samorealizacji.

• Wszystkie uczucia mają własny odrębny wyraz cielesny.

• Ruch wzmacnia uczucie, uczucie wzmacnia ruch.

• Tancerz modern porusza się w pozycji leżącej, klęczącej, siedzącej i stojącej.

• Jego ruchy cechuje plastyka, ciągłość i dynamika.

• Bazuje na ruchach naturalnych i naturalnych możliwościach ciała

• Stara się przekazywać myśli i uczucia bez zbędnej ornamentyki.

  
  

W latach 50-tych przeciwko elementom psychologicznym w tańcu zaczęła buntować się nowa generacja tancerzy i choreografów. Powstała nowa koncepcja tańca współczesnego post modern dance. Odrzucał on z tańca wszystkie zbędne elementy i efekty widowiskowości, propagował ruch surowy i  użytkowy, pozbawiony estetyzmu związanego z modern dance. Choreografowie tej koncepcji tworzyli powtarzalne struktury tych samych ruchów. Prezentowali swoje spektakle poza budynkami teatrów koncentrując się na czystym ruchu. Ich zdaniem taniec nie musiał wyrażać nic poza sobą.

Przedstawicielem tej koncepcji jest uczeń Marthy Graham Merce Cunningham. Uważał, że ruch jest wartością samą w sobie; muzyka, taniec i sztuki plastyczne mogą istnieć w spektaklu jedynie na równorzędnych prawach. Wprowadził elementy przypadkowe (dance by chance) – dobór ruchu we frazie następował za pomocą ruchu monetą. Charakteryzował się pozbawieniem wpływu twórcy na jego dzieło, czyli było to poszukiwanie czystej formy.

Cunningham zerwał z baletem tematycznym i ze sceną teatralną. Dla niego każde miejsce na scenie jest równie ważne, np.: każdy tancerz wykonuje inny ruch w  odrębnej przestrzeni w różnym tempie. Główny nacisk kładł na prace pleców i kręgosłupa, włączając nastepnie do ruchu nogi i ręce. Styl Cunninghama charakteryzował się wysokim stopniem trudności technicznej.

Kolejnym przedstawicielem tego kierunku była Yvone Rainer. Wykorzystywała w choreografiach tanecznych amatorów. Koncentrowała się na gestach i rekwizytach czerpanych z potocznej rzeczywistości (jedzenie, picie, chód, siadanie, uśmiech, ubieranie się, rozbieranie).

Według następnego przedstawiciela post modern dance, Steve’a Paxtona, najważniejszy jest pomysł ruchu, a nie to, kto go wykonuje. Suma energii wielkiego tłumu w ruchu wywiera takie samo wrażenie na scenie, jak mała grupa profesjonalnych tancerzy. Paxton opracował własny system ruchowy – kontakt improvisation – badanie różnych możliwości ruchu w duecie z jedną zasadą, be kontaktu przez ręce.

Trisha Brown wyszła poza przestrzeń sceniczną, dając przedstawienia na ulicach, na tarasach wieżowców i tym podobnych miejscach.

Podsumowując:
post modern to ciągłe poszukiwanie nowych środków wyrazu. Liczy się działanie spontaniczne, często szokujące. Cechuje go też duża wrażliwość na ruchy społeczno-polityczne. Post modern to zasady minimalizmu i konceptualizmu, związek z życiem potocznym, swobodne traktowanie ciała, humor, zabawa, pluralizm instrumentalny, wykonawcy amatorzy i profesjonaliści, współpraca w procesie twórczym choreografa, tancerza, rzeźbiarza, kompozytora i malarza.

Następną koncepcją tańca współczesnego jest new dance. Mówi ona o tym, że aby działo było doskonałe, konieczne jest, aby powstawało na oczach publiczności, lub jeszcze lepiej, przy współpracy z nią. Przedstawicielką tej  koncepcji jest Anna Sokołow.

Nowa fala to koncepcja obejmująca wszystkie poprzednie. A następna fala to powrót do profesjonalizmu przy zachowaniu zdobyczy Cunninghama i ruchu post modern dance.

Taniec współczesny wciąż zmienia się i nie może być uważany za ostatecznie uformowane zjawisko. Dziś technika ta korzysta z innych technik tanecznych w zależności od potrzeb i upodobań choreografa. Twórcy posiłkują się technikami, które pomagają zrozumieć pracę organizmu człowieka, takimi jak body mind center, Feldenkreisa, Alexandra i Hellera. Choreografowie wykorzystują elementy technik stretchingowych i medytacyjnych (jogi, tai chi), zapożyczają elementy tańców orientalnych, sztuk walki, akrobatyki i gimnastyki sportowej. Wprowadzają grę aktorską i przede wszystkim improwizację.

Przedstawię teraz Państwu trzy kryteria oceny tańca modern:

1. Technika wykonania

2. Choreografia

3. Image

1. Ogólnie stosowane kryteria oceny tańca takie jak: linie ciała, równowaga, koordynacja ruchu, jakość ruchu (precyzja, dynamika, szerokość, płynność, lekkość, zgodność z muzyką).

   
   

2. Zgodność ze stylem tańca współczesnego:

• napięcie i rozluźnianie mięśni (contraction, release)

• zawieszenie ruchu (balansowanie miedzy stanem równowagi a upadkiem)

• wykorzystanie pędu

• policentryzm (równoczesne angażowanie kilku ośrodków ruchowych)

• współdziałanie z siłą grawitacji, czyli wykorzystanie ciężaru ciała i podłogi

• szybkie przechodzenie od pozycji pionowej do upadku (opadanie i wznoszenie) i odwrotnie

• płynność połączeń

• zmienność dynamiki

• ciągłość ruchu

• ogniska ruchu (ruch wychodzi z określonej części ciała)

• partnerowania

• charakterystyczne elementy ruchu (obroty i skoki poza pionem, swingi, rolle, przetoczenia, ślizgi, wagi, izolacje)

W formacjach dodatkowo:

• synchrony

• zachowanie linii

• zabudowa przestrzeni

• płynne przejścia z jednego ustawienia do innego

1. oryginalność tematu

2. dobór muzyki i jej kompatybilność z elementami tanecznymi

3. kompozycja (wykorzystanie poziomów, kierunków, czasowania, planów)

4. dobór scenografii, rekwizytów i wykorzystanie ich

5. dobór elementów do grupy wiekowej

6. rysunek

7. partnerowanie

8. zgodność prezentacji z tytułem

1. wygląd sceniczny (kostium, uczesanie, charakteryzacja, scenografia, rekwizyt)

2. kultura osobista

3. wejście na scenę i zejście

4. obecność na scenie (emocje, ekspresja, wrażenie)